مراتع خوزستان؛ میراثی برای نسلها؛ از تکالیف برنامه هفتم تا راهکارهای پایدار
برنامهریزی برای احیای مراتع خوزستان با تکیه بر آبخیزداری، آبخوانداری و طرحهای مرتعداری تلفیقی، ضمن مقابله با چالشهای زیستمحیطی، اشتغال پایدار را تضمین میکند
مراتع، جنگلها و دیگر منابع طبیعی تجدیدشونده از مهمترین ثروتهای هر کشور به شمار میروند؛ ثروتهایی که نهتنها در تأمین معیشت، تولید علوفه، حفظ آب و خاک و پایداری زیستبوم نقش دارند، بلکه به عنوان سرمایهای عمومی، به همه مردم و نسلهای آینده تعلق دارند. بر اساس تعریف حقوقی، جنگل یا مرتع یا بیشه طبیعی به عرصهای گفته میشود که به وسیله اشخاص ایجاد نشده باشد. از اینرو، جنگلها و مراتع در ایران اموال عمومی و جزئی از انفال محسوب میشوند و باید در راستای منافع عامه مدیریت، حفاظت و بهرهبرداری شوند؛ زیرا این منابع، امانتی برای آیندگاناند.
در چنین چارچوبی، اجرای قوانین جنگل و مرتع، برنامهریزی برای صیانت از این عرصهها و نظارت بر بهرهبرداری از آنها، از وظایف مهم دستگاههای اجرایی به شمار میرود. اهمیت این موضوع در شرایطی دوچندان میشود که کشور با چالشهایی همچون فرسایش شدید خاک، گرد و غبار، کاهش نزولات جوی و تهدید فرونشست زمین مواجه است. بر همین اساس، اجرای طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری در وسعت ۱۲۰ میلیون هکتار، از تکالیف سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در برنامه هفتم پیشرفت است؛ طرحی که با هدف مهار سیلاب، کنترل فرسایش خاک و جلوگیری از فرونشست زمین دنبال میشود.
اسد ریاحی رئیس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان، در نشستی خبری به مناسبت روز جهانی مرتع، ضمن تأکید بر اهمیت حیاتی حفاظت از مراتع، از برنامهها و تکالیف سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در چارچوب برنامه هفتم پیشرفت سخن گفت. وی اجرای طرحهای گسترده آبخیزداری و آبخوانداری را اولویتی ملی دانست که قرار است در وسعتی عظیم به مساحت ۱۲۰ میلیون هکتار اجرا شود. این طرحها نقشی کلیدی در مهار سیلابهای ویرانگر، کنترل فرسایش شدید خاک و مقابله با پدیده شوم فرونشست زمین ایفا خواهند کرد.
ارزش اقتصادی و اکوسیستمی مراتع
ریاحی در ادامه به ابعاد اقتصادی و ارزشگذاری مراتع اشاره کرد و گفت: تأمین علوفه تنها ۲۰ درصد از توان مراتع را شامل میشود؛ ۸۰ درصد مابقی به خدمات ارزشمند اکوسیستمی مانند تصفیه هوا، حفظ منابع آب، جلوگیری از فرسایش و حفظ تنوع زیستی اختصاص دارد. ارزش غذایی هر هکتار مرتع در ایران را حدود ۲۲۶ دلار است که شامل دو بخش بازاری و غیربازاری میشود.
وضعیت کنونی مراتع خوزستان
استان خوزستان با مساحتی بالغ بر ۶.۴ میلیون هکتار، دارای ۲.۴ میلیون هکتار مرتع است که حدود ۳۸ درصد از کل مساحت استان را تشکیل میدهد. این مراتع به دو دسته کلی تقسیم میشوند: ۴۰ درصد کوهستانی و مابقی دشتی. از نظر پوشش گیاهی، مراتع استان وضعیت متفاوتی دارند. مراتع متراکم (پوشش بالای ۵۰ درصد): عمدتاً در شهرستانهای ایذه، باغملک، دزفول و اندیکا مشاهده میشوند. مراتع نیمهمتراکم (پوشش ۲۵ تا ۵۰ درصد): در مناطقی مانند مسجدسلیمان، اندیمشک، باغملک و دزفول پراکندهاند. مراتع کمتراکم یا فقیر (پوشش ۵ تا ۲۵ درصد): وسعتی بالغ بر ۵۵۰ هزار هکتار از مراتع استان را شامل میشود و در دشت آزادگان، اهواز، رامهرمز و هفتکل قرار گرفتهاند.
اهداف سازمانی و رویکردهای نوین مدیریتی
سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، اهداف اصلی خود را در چهار محور حفظ، احیا، توسعه و بهرهبرداری تعریف کرده است. یکی از ابزارهای کلیدی در این زمینه، ممیزی دقیق مراتع برای حفظ ماهیت عرصه و تعیین ظرفیت واقعی هر مرتع، به ویژه میزان علوفه قابل برداشت است. صدور مجوزهای بهرهبرداری در قالب پروانه چرا و تبدیل آن به طرحهای جامع مرتعداری، از دیگر اقدامات مدون این سازمان است. اقدامات اجرایی شامل فرآیندهدهای بیولوژیک و بیومکانیک، کنترل کوچ دام و آموزش بهرهبرداران است.
چالشهای اساسی پیشرو
اما اجرای این طرحها با چالشهای متعددی روبرو است. عوامل انسانی مانند تغییر کاربری مراتع به اراضی زراعی و وقوع حریقهای عمدی، در کنار عوامل طبیعی چون خشکسالیهای پیدرپی، کاهش شدید نزولات جوی و حریقهای طبیعی، مراتع را تهدید میکنند. همچنین، چرای زودتر از موعد و حضور دام بیش از ظرفیت مجاز مراتع، فشار مضاعفی بر این اکوسیستمهای حساس وارد میآورد.
اقدامات احیایی و حفاظتی
برای جبران خسارات وارده، طرحهای احیای مراتع از طریق بذرکاری، پوشش مجدد گیاهی و اعمال محدودیت در چرای دام در زمان احیا، در دستور کار قرار دارد. در خصوص برخورد با تخلفات، جریمه ۳۹ میلیون ریالی برای هر واحد دام غیرمجاز در سال ۱۴۰۵ و همچنین برخورد قاطع با تصرفاتی چون کشت مستقیم در مراتع، از جمله اقدامات اجرایی است.
طرحهای نوین مرتعداری و تنوعبخشی معیشتی
از سال ۱۳۹۹، سازمان منابع طبیعی اقدام به اجرای طرحهای تلفیقی مرتعداری کرده است. این طرحها با در نظر گرفتن ظرفیتهای اقلیمی و جغرافیایی هر منطقه، به دنبال ایجاد تنوع در معیشت بهرهبرداران و کاهش وابستگی صرف آنها به دامپروری هستند. نمونههایی چون آبزیپروری در ماهشهر و کشت گیاهان دارویی در ایذه، در همین راستا اجرا شدهاند. هدف اصلی، توسعه بخشهای اقتصادی مکمل مانند گیاهدارویی، نخلداری، بومگردی و باغداری است. به عنوان نمونه موفق، کشت چای ترش در روستایی از شهرستان شوش، منجر به اشتغالزایی پایدار شده است. در حال حاضر، ۶۲ طرح از مجموع ۳۴۲ طرح مرتعداری موجود در استان، ماهیت تلفیقی دارند.
زیرساختهای فنی و اقلیمی
برای رصد و پایش جامع فعالیتهای منابع طبیعی، سامانه سمتا (سامانه جامع منابع طبیعی) راهاندازی شده است که تمامی فعالیتها را از صفر تا صد تحت پوشش قرار میدهد. همچنین، ایران با دارا بودن ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم جهانی، از تنوع اقلیمی بالایی برخوردار است. استان خوزستان نیز علاوه بر مراتع غنی، از منابع آبی فراوان، موقعیت استراتژیک بندری و مرزی و معادن غنی سنگ بهرهمند است که همگی ظرفیتهای بالقوهای برای توسعه پایدار محسوب میشوند.
