از کارون و دز تا خانه‌های مردم؛ روایت شبکه گسترده آب‌رسانی خوزستان
تولید سالانه ۹۱۳ میلیون مترمکعب آب، ۲۵ هزار و ۱۵۹ کیلومتر شبکه توزیع و ۹۱۷ مخزن ذخیره، بخشی از ظرفیت عملیاتی آبفای خوزستان برای تأمین آب جمعیت حدود ۶ میلیون نفری استان است؛ شبکه‌ای گسترده که خدمات‌رسانی به ۸۴ شهر و ۳ هزار و ۹۱ روستا را بر عهده دارد.
رضا بهرام‌کیا، مدیر تولید آبفای خوزستان، در دوره تخصصی خبرنگاری حوزه آب و فاضلاب، به تشریح فرآیند تأمین، تصفیه، انتقال و توزیع آب و ابعاد فعالیت این مجموعه در مناطق شهری و روستایی استان پرداخت.
این دوره با سرفصل‌هایی از جمله آشنایی با آبفای خوزستان، حوزه عملکردی، تفکیک وظایف و مسئولیت‌ها، مأموریت‌ها و چشم‌انداز برگزار شد تا خبرنگاران با ابعاد فنی و اجرایی تأمین آب و گستردگی خدمات‌رسانی در این بخش زیرساختی آشنایی بیشتری پیدا کنند.
از برداشت آب تا توزیع در شبکه
تأمین آب شرب، زنجیره‌ای پیوسته از عملیات فنی و اجرایی است که از برداشت آب از منابع سطحی آغاز می‌شود و پس از انتقال به تأسیسات تصفیه، کنترل کیفیت و گندزدایی، با ذخیره‌سازی و توزیع در شبکه به دست مصرف‌کنندگان می‌رسد.
در خوزستان، رودخانه‌های کارون و دز از منابع مهم تأمین آب به شمار می‌روند. برداشت از این منابع و انتقال آب به تأسیسات تصفیه، آغازگر فرآیندی است که در ادامه با عملیات تصفیه و گندزدایی، آب را برای ورود به شبکه توزیع آماده می‌کند.
آب برداشت‌شده متناسب با کیفیت اولیه و ویژگی‌های منبع، مراحل تصفیه را پشت سر می‌گذارد. کاهش مواد معلق، بهبود کیفیت آب و گندزدایی برای کنترل عوامل بیماری‌زا، از مراحل اصلی آماده‌سازی آب شرب هستند. سپس آب تصفیه‌شده در مخازن ذخیره و از طریق شبکه‌های انتقال و توزیع به شهرها و روستاها هدایت می‌شود.
در این زنجیره، دسترسی به منابع آب به‌تنهایی برای تأمین پایدار کافی نیست؛ عملکرد مناسب تصفیه‌خانه‌ها، ظرفیت ذخیره‌سازی، سلامت خطوط انتقال و توزیع و کنترل مستمر کیفیت آب نیز در استمرار خدمات‌رسانی نقش تعیین‌کننده دارند.
تولید سالانه ۹۱۳ میلیون مترمکعب آب
بر اساس آمار ارائه‌شده در این دوره، میزان تولید سالانه آب در خوزستان به ۹۱۳ میلیون مترمکعب می‌رسد. این حجم از تولید، در کنار شبکه گسترده تأسیسات و خطوط انتقال و توزیع، بخشی از ظرفیت عملیاتی مورد نیاز برای تأمین آب جمعیت شهری و روستایی استان را تشکیل می‌دهد.
خوزستان حدود ۶ میلیون نفر جمعیت دارد و خدمات آب‌رسانی در ۸۴ شهر و ۳ هزار و ۹۱ روستا ارائه می‌شود. بر اساس اطلاعات اعلام‌شده، ۴.۸ میلیون نفر از جمعیت استان شهری هستند. همچنین ۹۹ درصد جمعیت استان تحت پوشش خدمات آب‌رسانی قرار دارند، که شامل صد در صد جمعیت شهری و ۹۲ درصد روستایی است.
این شاخص‌ها، گستردگی خدمات آب‌رسانی در خوزستان و اهمیت مدیریت زیرساخت‌ها در مناطق مختلف استان را نشان می‌دهند. در مناطق روستایی، پراکندگی سکونتگاه‌ها و فاصله از تأسیسات اصلی، ضرورت نگهداری مستمر تجهیزات و برنامه‌ریزی متناسب با شرایط هر منطقه را افزایش می‌دهد.
۹۱۷ مخزن با ظرفیت بیش از ۱.۱۸ میلیون مترمکعب
ذخیره‌سازی آب یکی از بخش‌های مهم مدیریت شبکه است. مخازن، امکان تنظیم جریان آب، مدیریت نوسانات مصرف و پشتیبانی از توزیع در مناطق تحت پوشش را فراهم می‌کنند و بخشی از زیرساخت مورد نیاز برای استمرار خدمات‌رسانی به شمار می‌روند.
بر اساس آمار ارائه‌شده، خوزستان دارای ۹۱۷ مخزن بهره‌برداری آب است که از این تعداد، ۱۵۱ مخزن شهری و ۷۶۶ مخزن روستایی هستند. ظرفیت ذخیره‌سازی آب استان نیز بیش از ۱.۱۸ میلیون مترمکعب اعلام شده است.
تعداد مخازن روستایی، در کنار گستردگی جغرافیایی استان، ابعاد زیرساخت مورد نیاز برای تأمین آب سکونتگاه‌های پراکنده را نشان می‌دهد. نگهداری این تأسیسات، کنترل کیفیت آب ذخیره‌شده و مدیریت مناسب توزیع، از عوامل مؤثر در عملکرد مطلوب شبکه هستند.
۲۵ هزار کیلومتر شبکه توزیع برای ۱.۴ میلیون مشترک
شبکه توزیع، حلقه‌ای است که آب تصفیه‌شده را به محل مصرف می‌رساند. عملکرد این بخش به سلامت خطوط، مدیریت فشار، نگهداری تجهیزات و کنترل هدررفت وابسته است.
طول شبکه توزیع آب خوزستان بر اساس آمار اعلام‌شده، ۲۵ هزار و ۱۵۹ کیلومتر است و حدود ۱.۴ میلیون مشترک را در مناطق شهری و روستایی پوشش می‌دهد.
این گستردگی، مدیریت و نگهداری شبکه را به یکی از مأموریت‌های مهم آبفای خوزستان تبدیل کرده است. پایش مستمر خطوط، شناسایی و رفع نشتی‌ها و رسیدگی به اختلالات شبکه، در کنار عملکرد مناسب تأسیسات تصفیه و ذخیره‌سازی، برای حفظ کیفیت و استمرار آب‌رسانی اهمیت دارد.
۱۰۷ تصفیه‌خانه و ۵۲۰ سامانه گندزدایی
تأسیسات تصفیه و گندزدایی، نقش مستقیمی در آماده‌سازی آب برای مصرف و حفاظت از سلامت عمومی دارند. بر اساس آمار ارائه‌شده در دوره تخصصی خبرنگاری حوزه آب و فاضلاب، خوزستان دارای ۱۰۷ تصفیه‌خانه آب است که ۴۷ تصفیه‌خانه در بخش شهری و ۶۰ تصفیه‌خانه در بخش روستایی فعالیت دارند.
همچنین ۵۲۰ سامانه گندزدایی در شبکه آب‌رسانی استان فعال است. این سامانه‌ها در کنترل عوامل بیماری‌زا و حفظ کیفیت بهداشتی آب نقش دارند و عملکرد صحیح آن‌ها، در کنار پایش مستمر کیفیت، برای اطمینان از سلامت آب توزیعی ضروری است.
تعداد تصفیه‌خانه‌ها و سامانه‌های گندزدایی، در کنار حجم تولید و طول شبکه توزیع، تصویری از گستردگی زیرساخت‌های آب‌رسانی خوزستان ارائه می‌کند؛ زیرساخت‌هایی که هماهنگی میان اجزای آن‌ها، شرط ارائه خدمات مطلوب به مشترکان است.
بازچرخانی آب؛ فرصتی برای صنعت و صیانت از منابع آبی
با توجه به حضور صنایع گسترده‌ای همچون فولاد، پتروشیمی، پالایشگاه‌ها، نفت، نیشکر و دیگر واحدهای تولیدی در خوزستان، توسعه طرح‌های بازچرخانی و استفاده از منابع آبی نامتعارف، به‌ویژه پساب تصفیه‌شده، می‌تواند نقش مهمی در مدیریت پایدار منابع آب استان ایفا کند. استفاده مجدد از پساب در بخش‌های صنعتی، ضمن تأمین بخشی از نیاز آبی واحدهای تولیدی، برداشت آب خام از رودخانه‌های کارون و دز را کاهش می‌دهد، فشار بر منابع آب شیرین را کمتر می‌کند و امکان بهره‌برداری دوباره از آبی را فراهم می‌سازد که در غیر این صورت ممکن است از چرخه مصرف خارج شود. این رویکرد با جهت‌گیری قانون برنامه هفتم پیشرفت برای تأمین نیاز صنایع آب‌بر از منابع آبی نامتعارف نیز همسو است. تجربه اجرای طرح‌های بازیابی و بازچرخانی آب در فولاد خوزستان، نمونه‌ای از ظرفیت این راهکار برای افزایش بهره‌وری آب، حفاظت از منابع طبیعی و پشتیبانی از استمرار تولید در استان است.
آب؛ زیرساختی حیاتی برای زندگی و فعالیت اقتصادی
آب در زندگی روزمره چنان در دسترس به نظر می‌رسد که گاهی پیچیدگی مسیر رسیدن آن به خانه‌ها و محل کار به چشم نمی‌آید؛ مسیری که از برداشت آب از منابع سطحی و انتقال به تأسیسات تصفیه آغاز می‌شود، با کنترل کیفیت، گندزدایی، ذخیره‌سازی و عبور از شبکه‌ای گسترده به مصرف‌کننده می‌رسد و پس از مصرف نیز، از طریق شبکه جمع‌آوری فاضلاب و فرآیندهای تصفیه، می‌تواند بار دیگر به چرخه استفاده بازگردد. هر یک از این مراحل به تجهیزات تخصصی، زیرساخت‌های گسترده، پایش مستمر و مدیریت هماهنگ نیاز دارد؛ مجموعه‌ای از عملیات فنی که نتیجه آن در زندگی روزمره، گاه تنها با باز کردن یک شیر آب نمایان می‌شود.
در استانی مانند خوزستان، با گستره وسیع خدمات شهری و روستایی و حضور صنایع بزرگ در بخش‌های فولاد، پتروشیمی، نفت، پالایشگاه و نیشکر، مدیریت آب تنها به تأمین و توزیع محدود نیست. کاهش هدررفت، مصرف متناسب با نیاز، تصفیه فاضلاب و بازچرخانی پساب برای استفاده دوباره در بخش‌های مناسب، حلقه‌های مکمل این زنجیره‌اند که می‌توانند فشار بر منابع آبی را کاهش دهند و بهره‌وری آب را در بخش‌های مختلف افزایش دهند.
از این منظر، پایداری خدمات آب‌رسانی فقط به عملکرد تأسیسات و شبکه‌ها وابسته نیست؛ نحوه مصرف در خانه‌ها، مراکز خدماتی و واحدهای صنعتی نیز بخشی از معادله مدیریت آب است. شناخت دشواری‌های تأمین و تصفیه، اهمیت زیرساخت‌های فاضلاب و ظرفیت بازچرخانی، تصویری کامل‌تر از ارزش آب و ضرورت مدیریت مسئولانه آن به دست می‌دهد؛ ضرورتی که تحقق آن به هماهنگی میان متولیان خدمات، بخش تولید و مصرف‌کنندگان وابسته است.
