از مزرعه تا ارزشآفرینی؛ فصل تازه توسعه نیشکر
شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی را نمیتوان صرفاً یک تولیدکننده شکر دانست. این مجموعه امروز یکی از بزرگترین زنجیرههای کشاورزی و صنعتی کشور است که با تأمین حدود ۴۰ درصد شکر مورد نیاز ایران، نقش مهمی در امنیت غذایی کشور ایفا میکند. توسعه نیشکر همچنین با ایجاد بیش از ۲۶ هزار فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم، به یکی از مهمترین پیشرانهای اقتصادی و اجتماعی خوزستان تبدیل شده است؛ مجموعهای که از دل زمینهای بازسازیشده پس از جنگ شکل گرفت و اکنون در بسیاری از حوزههای تولیدی و صنعتی کشور نقشآفرین است.
مرور اظهارات و بازدیدهای اخیر علیرضا کاظمی، مدیرعامل شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی، نشان میدهد که مدیریت جدید این مجموعه در حال ترسیم افقی فراتر از افزایش تولید شکر است. تأکید بر بهرهوری، توسعه بازارهای صادراتی، توجه به سرمایه انسانی، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، توسعه فعالیتهای علمی و فعالسازی ظرفیتهای راکد، همگی بیانگر آن است که توسعه نیشکر در آستانه یک تغییر رویکرد قرار گرفته؛ تغییری که محور آن عبور از «تولیدمحوری» به سمت «ارزشآفرینی» است.
توسعه نیشکر طی بیش از سه دهه فعالیت خود، تنها به تولید شکر محدود نمانده است. این مجموعه اکنون با ظرفیت تولید سالانه ۷۰۰ هزار تن شکر سفید، ۱۵ هزار تن شکر دارویی، ۷۵۰۰ تن شکر قهوهای، ۳۳ میلیون لیتر الکل طبی، ۱۰ هزار تن خمیرمایه، ۷۰ هزار تن خوراک دام و ۱۳۲ هزار مترمکعب MDF، یکی از متنوعترین زنجیرههای تولیدی کشور را در اختیار دارد. این تنوع نشان میدهد که آینده توسعه نیشکر نه در افزایش صرف تولید شکر، بلکه در تکمیل زنجیره ارزش و توسعه محصولات با ارزش افزوده بالاتر تعریف میشود.
در همین چارچوب، تأکید مدیرعامل شرکت توسعه نیشکر بر توسعه شکرهای طعمدار و فعالسازی ظرفیتهای صادراتی این محصول، تنها یک برنامه بازاریابی نیست؛ بلکه بخشی از یک نگاه اقتصادی جدید است. در اقتصاد امروز، مزیت رقابتی تنها از مسیر افزایش حجم تولید به دست نمیآید، بلکه از توانایی تبدیل مواد اولیه به محصولات متنوع، تخصصی و صادراتمحور حاصل میشود. حرکت به سمت بازارهای جدید و محصولات خاص، میتواند درآمدزایی مجموعه را افزایش داده و وابستگی آن را به بازارهای سنتی کاهش دهد.
در کنار این ظرفیتهای صنعتی، یکی از مهمترین داراییهای توسعه نیشکر، نیروی انسانی آن است. بیش از ۲۶ هزار نفر در این مجموعه و صنایع وابسته به آن مشغول فعالیت هستند و بخش قابل توجهی از این سرمایه انسانی را نیروهای متخصص، کارشناسان، مهندسان و کارگران بومی خوزستان تشکیل میدهند. در واقع یکی از دستاوردهای کمتر دیدهشده توسعه نیشکر در سه دهه گذشته، تربیت و پرورش نیروی انسانی متخصص در حوزههای کشاورزی، صنعت، مکانیک، برق، آب و مدیریت بوده است.
از همین منظر، تأکید علیرضا کاظمی بر اینکه «کارگر نباید دغدغه معیشتی داشته باشد» یا توجه به موضوعاتی همچون جانشینپروری، مدیریت دانش و تقویت تعلق سازمانی را باید فراتر از یک رویکرد رفاهی ارزیابی کرد. مدیریت جدید بهدرستی دریافته است که مهمترین سرمایه توسعه نیشکر نه کارخانهها و تجهیزات، بلکه نیروی انسانی متخصص و باتجربهای است که طی سالها فعالیت در این صنعت شکل گرفته است.
در کنار سرمایه انسانی، توجه به دانش و فناوری نیز از دیگر محورهای مهم رویکرد جدید مدیریتی است. طرح ایجاد دپارتمان علمی و اندیشکده تخصصی نیشکر را میتوان یکی از مهمترین ایدههای مطرحشده در هفتههای اخیر دانست. صنعتی که با چالشهایی نظیر تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آب، افزایش هزینههای تولید و ضرورت ارتقای بهرهوری روبهرو است، بیش از هر زمان دیگری به تصمیمسازی علمی نیاز دارد. اگر این رویکرد بهدرستی اجرایی شود، توسعه نیشکر میتواند علاوه بر تولید، به یکی از مراکز مهم دانش و فناوری در حوزه کشاورزی و صنایع وابسته تبدیل شود.
موضوع آب نیز همچنان یکی از مهمترین متغیرهای آینده این صنعت است. هرچند شرایط مناسب بارندگی در سال زراعی جاری فرصت مطلوبی برای تولید فراهم کرده است، اما تأکید مدیرعامل بر مدیریت علمی منابع آب نشان میدهد که نگاه مدیریت جدید معطوف به پایداری بلندمدت است. آینده صنعت نیشکر در خوزستان بیش از هر چیز به توانایی آن در برقراری تعادل میان تولید، بهرهوری و حفاظت از منابع طبیعی وابسته خواهد بود.
توسعه نیشکر طی سالهای گذشته علاوه بر تأمین شکر و محصولات استراتژیک، در جلوگیری از خروج ارز، توسعه کشاورزی صنعتی، انتقال فناوری، کاهش مهاجرت روستایی، رونق اقتصادی مناطق کمتر برخوردار و ایجاد اشتغال پایدار نقشآفرینی کرده است.
اکنون به نظر میرسد مدیریت جدید در تلاش است تا این ظرفیت بزرگ را وارد مرحله تازهای از حیات خود کند؛ مرحلهای که در آن بهرهوری، دانش، صادرات، سرمایه انسانی و ارزش افزوده به اندازه تولید اهمیت پیدا میکنند.
برآیند اظهارات و برنامههای اعلامشده از سوی علیرضا کاظمی نشان میدهد که توسعه نیشکر در حال عبور از یک دوره جدید مدیریتی است؛ دورهای که هدف آن صرفاً تولید بیشتر نیست، بلکه خلق ارزش بیشتر از ظرفیتهای موجود است. اگر این رویکرد با برنامهریزی دقیق، ثبات مدیریتی و استفاده از توان نیروی انسانی متخصص بومی همراه شود، توسعه نیشکر میتواند علاوه بر حفظ جایگاه خود در امنیت غذایی کشور، به الگویی موفق از پیوند کشاورزی، صنعت، دانش و توسعه پایدار در اقتصاد ایران تبدیل شود؛ الگویی که در آن مزرعه نقطه آغاز ارزشآفرینی است، نه پایان آن.
