هشدار بازگشت ریزگرد داخلی خوزستان؛ نقشه راه منابع طبیعی برای بیابانزدایی با «روانآب» و «مشارکت مردم»
رئیس اداره بیابان خوزستان میگوید ۷۰۰ تا ۷۵۰ هزار هکتار از عرصههای بیابانی استان در وضعیت فوقبحرانیاند و ۷ کانون اصلی ریزگرد با وسعت ۳۴۲ هزار هکتار، مهمترین چالش زیستمحیطی خوزستان را شکل میدهند؛ کانونهایی که به گفته او با مدیریت روانآب، احداث هلالیهای آبگیر و همراهسازی مردم محلی قابل مهارند
بیابان فقط به معنای خشکیِ بخشی از زمین نیست؛ واژهای است که مجموعهای از بحرانهای زیستمحیطی و اجتماعی را در خود دارد؛ از کاهش پوشش گیاهی و فرسایش خاک گرفته تا افت آبهای زیرزمینی، گرد و غبار، کاهش حاصلخیزی زمین و حتی مهاجرت، بیکاری و فقر در سکونتگاههای پیرامون آن. در خوزستان نیز، آنگونه که کارشناسان هشدار میدهند، بیتوجهی به مدیریت آب در سالهای خشکسالی و تداوم فشار بر طبیعت، زمینه فعالتر شدن کانونهای داخلی ریزگرد را فراهم کرده است؛ کانونهایی که آثارشان تنها محدود به استان نیست و میتواند هوای بخشهای گستردهای از کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
در همین زمینه، علی چمننژادیان، رئیس اداره بیابان ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان در نشست خبری چهارم خردادماه با تشریح آخرین وضعیت بیابانهای استان گفت: خوزستان حدود ۱.۲۷ میلیون هکتار عرصه بیابانی دارد که بخشی از آن ماهیت قدیمی دارد و بخشی دیگر نیز در اثر نوع مواجهه با طبیعت، از جمله اجرای پروژههای نفتی، جادهای و حتی الگوهای معیشتی، به بیابان تبدیل شده است.
او با بیان اینکه ۷۰۰ تا ۷۵۰ هزار هکتار از این عرصهها در وضعیت فوقبحرانی قرار دارند، افزود: حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار هکتار از این مناطق را کانونهای خاکی تشکیل میدهند؛ کفهای رُسی و سطوحی که با کوچکترین وزش باد، به منشأ تولید و انتقال ریزگرد بدل میشوند. به گفته چمننژادیان، حدود ۳۵۰ هزار هکتار دیگر نیز شامل تپههای ماسهای است که از مرز عراق تا شهرهای مرزی استان امتداد یافتهاند.
رئیس اداره بیابان منابع طبیعی خوزستان تأکید کرد: برای مقابله با این روند، باید به سمت مهار، تثبیت و در نهایت بیابانزدایی رفت؛ روندی که به گفته او، تنها در صورتی موفق خواهد بود که هم جنبههای فنی و هم بُعد اجتماعی آن دیده شود. او با اشاره به اینکه «تولید و سبزینگی در عرصههای بحرانی بهتنهایی مثبت نیست» گفت: تغییر
اقلیم، افزایش دما و حتی بخشی از گرمایش ناشی از فلرهای نفتی، به تضعیف پوشش گیاهی دامن زده و گیاهانی را که تاب تحمل دماهای بالاتر ندارند از بین برده است.
چمننژادیان همچنین یکی از نمونههای اثرگذار در تخریب کانونهای بیابانی را اجرای پروژههای عمرانی دانست و گفت: در مسیرهایی مانند اهواز تا ماهشهر، احداث جادهها حرکت طبیعی آب را مختل کرده است؛ بهگونهای که آب در یک سمت جمع میشود، گیاه از بین میرود و در سمت دیگر نیز خشکی و جابهجایی ریزگردها شدت میگیرد. او در ادامه از ۱۳۰ هزار هکتار درختکاری در استان خبر داد و یکی از راهکارهای کمهزینه و مؤثر در این حوزه را مدیریت روانآب عنوان کرد؛ روشی که با «تله انداختن آب» اجازه میدهد رطوبت در خاک باقی بماند و پوشش گیاهی احیا شود.
وی با اشاره به هفت کانون ریزگرد به وسعت ۳۴۲ هزار هکتار گفت: مهمترین کانون، شماره ۴ در جنوب شرق و محدوده جاده اهواز به ماهشهر است که بیشترین اقدامات نیز در آن انجام شده است. چمننژادیان، تلهاندازی روانآب را کمهزینهترین پروژه بیابانزدایی دانست و افزود: در این مناطق، حتی کاشت گیاهان دارویی میتواند ضمن کمک به تثبیت خاک، به ایجاد اشتغال نیز منجر شود؛ بهطوری که هر هکتار از این گیاهان میتواند ۱۲ تا ۱۳ شغل
ایجاد کند.
رئیس اداره بیابان منابع طبیعی خوزستان همچنین بر مشارکت مردم محلی تأکید کرد و گفت: باید «بذر امید» را جایگزین «بذر کینه» کرد و مدیریت مراتع و مناطق را با همراهسازی ساکنان بومی پیش برد. به باور او، واگذاری نقش به مردم منطقه، هم به حفظ منابع طبیعی کمک میکند و هم زمینه توسعه پایدار را فراهم میسازد.
چمننژادیان در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع مالچپاشی اشاره کرد و با بیان اینکه ورود هر ماده غیربومی به طبیعت میتواند آلودگی ایجاد کند، گفت: بر اساس تحقیقات دانشگاه تهران، مالچپاشی در مناطق مورد مطالعه آلودگی قابلتوجهی به همراه نداشته است. او افزود: مالچ پلیمری نیز بهصورت پایلوت از سوی سازمان حفاظت محیط زیست اجرا شده و هدف آن تثبیت خاک در کانونهای ریزگرد است. به گفته او، در بررسیهای انجامشده از سوی دانشگاه تهران و پژوهشگاه نفت نیز تفاوت معناداری میان مناطقی که در آنها مالچپاشی شده و مناطقی که عشایر در آنها حضور داشتهاند، مشاهده نشده است.
با این حال، چمننژادیان تأکید کرد که در خوزستان رویکرد اصلی، مالچپاشی نیست و به جای آن از روشهای جایگزین مانند مدیریت روانآب استفاده میشود. او از اجرای طرح مدیریت رواناب در مناطق بیابانی اهواز برای توسعه پوشش گیاهی و کاهش عرصههای بیابانی خبر داد و گفت: در این طرح، هلالیهای آبگیر بزرگ برای کنترل روانآبهای ناشی از بارندگی احداث میشود تا آب باران جذب زمین شده و رطوبت خاک، امکان رشد گیاهان بومی را فراهم کند.
وی با اشاره به اجرای موفق این طرح در منطقه سعیدسلامت اهواز اظهار کرد: این منطقه یکی از کانونهای گرد و غبار استان است که امکان کاشت نهال در آن وجود نداشت، اما با اجرای اصولی طرح روانآب و هلالیهای آبگیر، زمینه رشد گونههای شورگز و شورپسند فراهم شده است؛ اقدامی که به گفته او، علاوه بر رشد مراتع و حفظ خاک، میتواند به توسعه اقتصادی منطقه نیز کمک کند.
