۱۵۸ هزار هکتار شلتوک خوزستان در آستانه برداشت؛ جای خالی مسئولان در روزهای سرنوشت‌ساز برنجکاران
از هزینه ۴۰۰ تا ۵۵۰ میلیون تومانی تولید هر هکتار تا گردش مالی برآوردی ۹۴.۸ همتی محصول؛ شالیکاران خوزستان برای حفظ حاصل ماه‌ها تلاش خود به تصمیم‌های به‌موقع نیاز دارند.
در آستانه فصل برداشت شلتوک در خوزستان، نشست انجمن برنج استان با حضور رئیس مجمع هماهنگی اصناف کشاورزی خوزستان، رؤسای اتاق‌های اصناف شهرستان‌ها و نماینده سازمان جهاد کشاورزی برگزار شد تا هزینه‌های تولید، قیمت‌گذاری، تأمین امکانات برداشت و راهکارهای افزایش بهره‌وری بررسی شود؛ نشستی که در کنار طرح مطالبات برنجکاران، با غیبت نمایندگان چند نهاد مهم و اثرگذار بر سرنوشت کشاورزان همراه بود.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی محمد سواری، رئیس انجمن برنج خوزستان، سطح زیر کشت مجاز شلتوک استان در سال جاری حدود ۱۵۸ هزار هکتار است. تفاوت هزینه‌های تولید و شرایط کشت در شهرستان‌های مختلف، ضرورت بررسی منطقه‌ای قیمت‌ها و برنامه‌ریزی متناسب با نیازهای هر منطقه را دوچندان می‌کند.
۹۴.۸ همت؛ ارزش برآوردی محصولی که معیشت هزاران خانواده به آن گره خورده است
برای درک ابعاد اقتصادی تولید برنج در خوزستان، کافی است یک برآورد بر پایه سطح زیر کشت اعلام‌شده و عملکرد فرضی انجام دهیم. اگر از هر هکتار به‌طور متوسط چهار تن شلتوک برداشت شود، مجموع تولید این سطح به حدود ۶۳۲ هزار تن، معادل ۶۳۲ میلیون کیلوگرم، می‌رسد.
با فرض قیمت متوسط هر کیلوگرم شلتوک به میزان ۱۵۰ هزار تومان، ارزش ناخالص این محصول حدود ۹۴ هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان، معادل ۹۴.۸ همت خواهد بود. این محاسبه یک برآورد فرضی از ارزش کل محصول است و نه سود خالص کشاورزان؛ هزینه‌های تولید، برداشت، حمل‌ونقل و سایر مخارج باید برای محاسبه درآمد خالص از آن کسر شوند.
با چنین ابعاد اقتصادی، روشن است که تصمیم‌گیری درباره قیمت خرید، تأمین امکانات برداشت، تسهیلات، بیمه و نحوه عرضه محصول، تنها یک موضوع صنفی نیست. بخش بزرگی از سرمایه و درآمد خانوارهای کشاورز در این چرخه قرار دارد و هرگونه اختلال در برداشت یا فروش محصول می‌تواند پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای به همراه داشته باشد.
هزینه و ریسک تولید بر دوش کشاورز
تولید برنج از آماده‌سازی زمین و تأمین بذر آغاز می‌شود و با کاشت، تأمین نیروی کار، مصرف به‌موقع کود و سایر نهاده‌ها، کنترل علف‌های هرز و مراقبت مستمر از مزرعه ادامه می‌یابد. در فصل برداشت نیز تأمین کمباین، هماهنگی با ماشین‌آلات و انتقال محصول به شالیکوبی، هزینه‌ها و دغدغه‌های تازه‌ای به کشاورز تحمیل می‌کند.
برآورد مطرح‌شده در این نشست، هزینه تولید هر هکتار شلتوک را بین ۴۰۰ تا ۵۵۰ میلیون تومان اعلام می‌کند. با توجه به این هزینه‌ها و ریسک‌های ناشی از شرایط جوی و بازار، قیمت‌گذاری باید به‌گونه‌ای باشد که کشاورز علاوه بر جبران هزینه‌ها، به سودی متعارف و متناسب با سرمایه‌گذاری و زحمت خود دست یابد.
تمام مسئولیت کاشت، داشت و برداشت بر عهده کشاورز است؛ ازاین‌رو، نمی‌توان انتظار داشت او همه هزینه‌ها و خطرهای تولید را تحمل کند، بی‌آنکه سهم منصفانه‌ای از ارزش محصول نصیبش شود. این مسئله برای کشاورزان خرد که زمین‌های محدودتری دارند و توان مالی کمتری برای جبران خسارت‌های احتمالی در اختیارشان است، اهمیت بیشتری دارد.
هشدارهای هواشناسی درباره احتمال تأثیر پدیده ال‌نینو نیز بر نگرانی‌های تولیدکنندگان افزوده است. این احتمال به معنای قطعی بودن خسارت در خوزستان نیست، اما ضرورت پیگیری پیش‌بینی‌های رسمی و تقویت پوشش بیمه‌ای مزارع را یادآوری می‌کند؛ زیرا آسیب به محصول پس از ماه‌ها تلاش و هزینه می‌تواند زیان سنگینی به کشاورزان، به‌ویژه بهره‌برداران خرد، وارد کند.
مکانیزاسیون و دانش کشاورزی؛ راه افزایش بهره‌وری
در کنار حمایت اقتصادی از کشاورزان، حرکت به سمت مکانیزه‌کردن مراحل کاشت، داشت و برداشت از محورهای مورد تأکید در این نشست بود.
در مباحث کارشناسی جلسه، دستیابی به عملکرد حداقل ۴.۴ تن برنج در هر هکتار و حرکت به سمت ارقام بالاتر، حتی حدود ۶ تن، به‌عنوان هدف افزایش بهره‌وری مطرح شد. این ارقام، اهداف مورد اشاره در نشست هستند و دستیابی به آنها به شرایط زمین، نوع رقم، روش کشت، مدیریت آب و شیوه رسیدگی به مزرعه بستگی دارد.
انتخاب زمان مناسب کاشت، مصرف اصولی و به‌موقع کود، کنترل علف‌های هرز و استفاده از تجهیزات متناسب با شرایط مزرعه می‌تواند به کاهش هزینه تمام‌شده و افزایش عملکرد در واحد سطح کمک کند. این مسیر، علاوه بر سرمایه‌گذاری در تجهیزات، به حضور مؤثر کارشناسان کشاورزی و ارائه توصیه‌های فنی متناسب با شرایط هر منطقه نیاز دارد.
چه کشت به روش غرقابی انجام شود و چه از روش خشک‌کاری یا دیگر شیوه‌های رایج استفاده شود، هدف باید افزایش بهره‌وری، حفظ کیفیت محصول و مدیریت منابع آب باشد. نقش جهاد کشاورزی در آموزش میدانی و راهنمایی کشاورزان برای انتخاب روش‌های مناسب، در تحقق این هدف اهمیت دارد.
کمباین، سوخت و قیمت‌گذاری؛ مطالبات فوری فصل برداشت
سید حسین موسوی، رئیس مجمع هماهنگی اصناف کشاورزی خوزستان، بر تأمین سریع کمباین و سوخت مورد نیاز فصل برداشت و پیش‌بینی مشوق‌هایی برای کمباین‌داران تأکید کرد.
او همچنین با محدودیت خروج شلتوک مازاد از استان مخالفت کرد و گفت محدودکردن جابه‌جایی محصول، با توجه به حجم تولید، می‌تواند به زیان کشاورزان تمام شود و خطر انباشت و آسیب به محصول را افزایش دهد.
موسوی پیشنهاد کرد کارگروهی متشکل از نمایندگان اصناف کشاورزی و جهاد کشاورزی برای بررسی هزینه‌ها و دستیابی به قیمت مناسب تشکیل شود. به گفته او، کشاورزان بیشترین زحمت و هزینه را متحمل می‌شوند، اما در بسیاری موارد سهم کمتری از سود نهایی به آنان می‌رسد و واسطه‌ها از فاصله قیمت خرید و فروش بهره بیشتری می‌برند.
قیمت‌گذاری متناسب با هزینه‌های هر منطقه، تسهیل عرضه مازاد محصول و تأمین به‌موقع امکانات برداشت، از اقداماتی است که می‌تواند از فشار بر تولیدکنندگان بکاهد.
جای خالی نهادهای مسئول؛ نماینده استانداری، بانک کشاورزی و دادستانی چرا نیامدند؟
یکی از نکات قابل تأمل نشست، غیبت نمایندگان استانداری خوزستان، معاونت اقتصادی استانداری، بانک کشاورزی به‌عنوان بانک عامل، دادستانی و نمایندگان بیمه‌ها بود؛ نهادهایی که حضورشان می‌توانست ابعاد اقتصادی، اعتباری و حقوقی مطالبات کشاورزان را روشن‌تر کند.
در این میان، سازمان جهاد کشاورزی خوزستان تنها نهاد دولتی حاضر در جلسه بود. با توجه به ارتباط نظارتی و ساختاری این سازمان با فعالیت انجمن برنج، حضور آن مهم بود، اما نمی‌توان آن را جایگزین مشارکت سایر نهادهای مسئول دانست.
غیبت بانک کشاورزی به‌عنوان بانک عامل، به‌ویژه نیازمند پاسخ‌گویی است. در شرایطی که هزینه تولید هر هکتار به صدها میلیون تومان می‌رسد و کشاورزان برای تأمین نهاده‌ها و عبور از مراحل کاشت تا برداشت به منابع مالی نیاز دارند، حضور بانک عامل می‌توانست فرصتی برای بررسی تسهیلات، تعهدات اعتباری و راهکارهای حمایت از تولیدکنندگان باشد. این پرسش مطرح است که بانک کشاورزی با وجود دعوت به نشست، چرا در جلسه‌ای که مستقیماً به مسائل اقتصادی و هزینه‌های کشاورزان اختصاص داشت، نماینده‌ای نداشت؟
غیبت دادستانی نیز در شرایطی که موضوعاتی مانند صیانت از اصالت عنبربو، اختلاط محصول و حفظ حقوق تولیدکنندگان مطرح است، قابل توجه بود. حضور نماینده این نهاد می‌توانست زمینه بررسی ابعاد حقوقی مطالبات و راهکارهای قانونی مقابله با تخلفات احتمالی را فراهم کند. همچنین نمایندگان بیمه‌ها می‌توانستند درباره پوشش بیمه‌ای مزارع و نحوه حمایت از کشاورزان در برابر خسارت‌های احتمالی توضیح دهند.
اکنون انتظار می‌رود این نهادها درباره علت عدم حضور نمایندگان خود توضیح دهند و برای پیگیری مطالبات مطرح‌شده، به‌ویژه در آستانه برداشت محصول، مشارکت عملی داشته باشند. با توجه به حجم تولید و ارزش اقتصادی آن، پاسخ‌گویی و هماهنگی میان نهادهای مسئول باید پیش از بروز مشکلات جدی صورت گیرد.
عنبربو؛ شناسنامه برنج خوزستان
برنج عنبربو تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ این برنج با ذائقه بخش بزرگی از مردم خوزستان پیوند خورده و به یکی از شناسه‌های غذایی و کشاورزی استان تبدیل شده است. حفظ جایگاه آن در بازار، به تداوم تولید و صیانت از اصالت محصول وابسته است.
یکی از دغدغه‌های انجمن برنج خوزستان، جلوگیری از خروج شلتوک عنبربو و اختلاط آن با برنج تولیدی سایر استان‌هاست؛ موضوعی که به گفته فعالان این حوزه، در سال‌های گذشته زمینه عرضه محصول ترکیبی با نام مناطق دیگر و فروش آن با قیمت بالاتر را فراهم کرده است. در چنین شرایطی، بخشی از ارزش افزوده و اعتبار تجاری محصولی که با هزینه و زحمت کشاورز خوزستانی تولید شده، ممکن است در بازارهای دیگر به نام مناطق دیگر ثبت شود.
سواری در این نشست با تأکید بر ضرورت صیانت از اصالت عنبربو، گفت سطح زیر کشت مورد نظر در برآوردهای اولیه، با توجه به محدودیت‌های آبی، حدود ۸۰ هزار هکتار بود، اما با پیگیری‌ها و رایزنی‌های انجمن به حدود ۱۵۸ هزار هکتار رسید. به گفته او، این افزایش در چارچوب مجوزهای قانونی کشت دنبال شده است.
حفظ این ظرفیت به مدیریت منابع آب، پشتیبانی فنی از کشاورزان و ایجاد سازوکارهایی برای شناسایی و عرضه برنج اصیل خوزستان نیاز دارد. توسعه تولید بدون حفاظت از نام و اعتبار محصول، نمی‌تواند تمام منافع اقتصادی آن را به کشاورز و استان بازگرداند.
فرصت تصمیم‌گیری محدود است
۱۵۸ هزار هکتار شلتوک، حاصل سرمایه‌گذاری و ماه‌ها تلاش کشاورزان خوزستان است. حفظ این ظرفیت به قیمت‌گذاری متناسب با هزینه واقعی، تأمین امکانات برداشت، تسهیل عرضه محصول، پوشش بیمه‌ای مناسب، حمایت اعتباری و گسترش دانش و مکانیزاسیون کشاورزی نیاز دارد.
کشاورز باید بتواند با استفاده از دانش و تجهیزات مناسب، عملکرد مزرعه خود را افزایش دهد و در مقابل، از درآمدی متناسب با هزینه‌ها و ریسک‌های تولید برخوردار شود. هم‌زمان، اصالت عنبربو باید حفظ شود تا ارزش اقتصادی این محصول به نام تولیدکننده و خوزستان باقی بماند.
با نزدیک‌شدن به فصل برداشت، فرصت تصمیم‌گیری برای نهادهای مسئول محدودتر می‌شود. تأمین به‌موقع نیازهای کشاورزان و پاسخ‌گویی نهادهای مرتبط، می‌تواند از افزایش هزینه‌ها و خسارت‌های قابل پیشگیری جلوگیری کند و زمینه استمرار تولید یکی از محصولات مهم کشاورزی استان را فراهم آورد.
